Ҳозирги глобаллашув ва рақамли иқтисодиёт шароитида интеллектуал мулк жамият тараққиётининг муҳим омилларидан бирига айланди. Илмий кашфиётлар, адабий ва бадиий асарлар, ахборот технологиялари ҳамда инновацион ечимлар интеллектуал фаолият натижаси бўлиб, уларни самарали ҳимоя қилиш давлат олдидаги долзарб вазифалардан бири ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, интеллектуал мулкнинг конституциявий ҳимояси алоҳида аҳамият касб этади.
Интеллектуал мулкнинг конституциявий ҳимояси — бу муаллифлик, патент, товар белгиси каби ақлий меҳнат натижаларини давлатнинг энг олий ҳуқуқий ҳужжати орқали муҳофаза қилиш тизимидир.
Интеллектуал мулк — инсоннинг ақлий ва ижодий меҳнати натижасида яратилган номоддий бойликларга нисбатан ҳуқуқлар мажмуасидир. Буларга муаллифлик ҳуқуқи объектлари (адабий, илмий, бадиий асарлар), ихтиролар, фойдали моделлар, саноат намуналари, товар белгилари ва компьютер дастурлари киради. Ушбу объектлар моддий шаклга эга бўлмаса-да, улар иқтисодий ва маънавий қийматга эга.
Конституция — давлатнинг энг олий юридик кучга эга бўлган ҳужжати бўлиб, унда инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликлари мустаҳкамланади. Интеллектуал мулкнинг конституциявий ҳимояси деганда, ижод эркинлиги, муаллифлик ҳуқуқи ва мулк дахлсизлиги каби принципларнинг Конституция даражасида кафолатланиши тушунилади.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳар кимнинг ижод эркинлиги, илмий ва техник ижод билан шуғулланиш ҳуқуқи тан олинган. Шу билан бирга, интеллектуал фаолият натижаларини қонун билан муҳофаза қилиш давлатнинг мажбурияти сифатида белгиланган. Бу нормалар интеллектуал мулкни хусусий мулкнинг алоҳида тури сифатида эътироф этади.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясида интеллектуал мулк давлат томонидан ҳимоя қилинадиган ҳуқуқий неъмат сифатида эътироф этилган.
Хар кимга илмий, техникавий ва бадиий ижод эркинлиги, маданият ютуқларидан фойдаланиш ҳуқуқи кафолатланади. нтеллектуал мулк қонун билан муҳофаза қилинади. Давлат жамиятнинг маданий, илмий ва техникавий ривожланиши ҳақида ғамхўрлик қилади”- деб белгилаб қўйилган.
Конституция фуқароларга асар яратиш, ихтиро қилиш, дастур, дизайн, саноат намунаси яратиш эркинлигини беради.
Шу билан бирга, муаллиф ўз асарига нисбатан муаллифлик ҳуқуқига, ундан фойдаланиш ва даромад олиш ҳуқуқига эга.
Конституциявий нормалар асосида давлат интеллектуал мулкни муҳофаза қилувчи қонунларни қабул қилади; муаллифлик ва патент ҳуқуқларини таъминлайди; қонунсиз нусха кўчириш ва пиратликка қарши курашади; ҳуқуқлар бузилганда суд орқали ҳимояни кафолатлайди.
Конституциявий ҳимоя ёшларни илмий ва ижодий фаолиятга ундайди; инновация ва технологиялар ривожини тезлаштиради; иқтисодиётда интеллектуал маҳсулотлар улушини оширади.
Кўплаб давлатлар конституциявий нормаларни Берн конвенцияси, Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти (WIPO) ҳужжатлари
билан уйғун ҳолда қўллайди.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикасида интеллектуал мулк соҳасини тартибга солувчи бир қатор махсус Қонунлар қабул қилинган, улар қаторига қуйидаги Қонунларни киритиш мумкин, жумладан:
– “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қонун
(адабиёт, санъат, фан асарлари, дастурлар, мусиқа, фильмлар ва ҳ.к.),
– “Ихтиролар, фойдали моделлар ва саноат намуналари тўғрисида”ги Қонун (техникавий ечимлар ва дизайнларни ҳимоя қилади),
– “Товар белгилари, хизмат кўрсатиш белгилари ва товар келиб чиқиш жойи номлари тўғрисида”ги Қонун,
– “Селекция ютуқлари тўғрисида”ги Қонун (ўсимлик навлари ва ҳайвон зотлари),
– “Интеграл микросхемалар топологияларини ҳуқуқий муҳофаза қилиш тўғрисида”ги Қонун,
– “Тижорат сирлари тўғрисида”ги Қонун.
Хулоса қилиб айтганда, интеллектуал мулкнинг конституциявий ҳимояси инсон ҳуқуқларини таъминлаш, инновацион ривожланиш ва иқтисодий тараққиётнинг мустаҳкам ҳуқуқий асосидир. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида мазкур соҳанинг мустаҳкамланиши ижод эркинлигига бўлган юксак эътиборни ва давлатнинг интеллектуал салоҳиятни ривожлантиришга қаратилган стратегик мақсадларини яққол намоён этади.
Қашқадарё вилоят маъмурий
суди судьяси У.М.Кадиров