Инсон ҳуқуқлари – олий қадрият
Инсон ҳуқуқлари – ҳар бир алоҳида шахснинг қадр-қиммати ва эркинликлари ҳимоя қилинишини таъминлайдиган қоидалар мажмуасидир. Улар ҳуқуқий давлат конституциявий ҳуқуқининг негизини ташкил этиб, шахснинг ҳуқуқий мақоми асосини ва асосий ҳуқуқларини мужассамлаштиради.
Халқимиз азалдан эрксевар бўлган, бева-бечоралар, етим-есирлар, ночор ва ногиронларга мадад қўлини чўзишни инсоний бурч ҳисоблаган. Зардуштийлик муқаддас китоби – «Авесто»даёқ инсон ҳуқуқларининг устуворлиги, инсонларнинг жамоа бўлиб яшаш тарзи, улар, шунингдек давлат ва жамият ўртасидаги муносабатлар, жамоа ҳаёти билан боғлиқ масалаларни биргаликда ҳал этиш тартиби қайд этилган. «Авесто»даги Сўғд ҳужжатлари ўша давр учун мукаммал бўлган ҳуқуқ тизими ва оила-никоҳ нормалари амал қилганлигини қўрсатади. Унда ҳуқуқий муносабатлар иштирокчилари таркиби, уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, шартнома шартлари, шартноманинг бажармаганлик оқибатлари, шарнома тузиш вақти ва жойи батафсил акс этган.
Ўша даврларда меҳнат фаолияти, жамоаларни бошқариш сайланадиган оқсоқоллар қўлида бўлиб, жамоа ҳаёти билан боғлиқ барча ишлар Оқсоқоллар кенгаши орқали ҳал этилган. Оқсоқоллар кенгашининг бошлиғи зиммасига қишлоқда истиқомат қиладиган жамоанинг манфаатларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган.
Қадимги Шарқнинг таниқли мутафаккири Абу Жаъфар Наршахий IX асрда битилган «Бухоро тарихи» асарида шаҳарда 19 та йирик маҳалла бўлганлиги, улар ўзини ўзи идора қилиш ваколатларига эгалигини таъкидлаган.Буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоий олий инсоний фазилат сифатида кўнгли ўксик инсонларга мадад қўлини чўзганларни юксак қадрлайди:Яъни, ким кўнгли ўксик бир инсонни хурсанд қилса, йиқилган Каъбани қайтадан қурган, таъмирлаган каби савобга ноил бўлади.»Темур тузуклари»да эса «Салтанатнинг ишларини қонун-қоида ва интизомга солиб, салтанатим мартабасига зебу зийнат бердим» деб таъкилаган Соҳибқирон бобомиз. Амир Темур салтанатида сипоҳий қўл остидаги кишига зулм ўтказса, у хизмат доирасидан ташқари чиққан саналиб, сипоҳийнинг ўзи жабрланувчиларга топширилган. Бу ҳолда жабрланувчи сипоҳийни хоҳлаганча жазолаши мумкин бўлган. Башарти катта ва маҳаллий бошлиқлар ўз ваколатлари доирасидан чиқиб, ўзларидан кичик даражадаги кишиларга зулм ўтказсалар, уларга мол-мулкига қараб жарима солиш назарда тутилган. Шу билан бирга бирор кишининг айби исботланганда, унга нисбатан фақат битта жазо қўлланилган.
Умуман, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларининг шаклланиши ўз тарихига эга. Ҳозирги давр тушунчасидаги инсон ҳуқуқлари концепцияси Европада Уйғониш ва Реформация даврларида бошланган деб ҳисобланади. 1215 йили Англияда Буюк эркинликлар хартияси қабул қилинган. Ушбу ҳужжатда солиқ солиш, суд ишлари, диний ҳуқуқлар, мулк ҳуқуқи, васийлик ва бошқа масалаларни тартибга соладиган 63 модда бўлган. Декларацияга эркинлик, мулкчилик, хавфсизлик ва камситишга қаршилик кўрсатиш каби ҳуқуқлар киритилган. Инсон ҳуқуқлари сифатида шунингдек фикр ва мулоҳазаларни, шу жумладан, диний масалалар бўйича ҳам эркин ифодалаш ҳуқуқлари ҳам тан олинган. Барча фуқароларнинг қонун олдида тенглиги принципи эълон қилинган.
Германияда ўз ҳуқуқлари учун курашган деҳқонларнинг талаблари баён этилган «Ўн икки модда» Реформациянинг ўзига хос манифести бўлган. У 1525 йилда қабул қилинган ва биринчи маротаба маҳаллий босмахонада чоп этилган. Шундан кейин уч ой давомида Германиянинг турли шаҳарларида унинг 23 та нашри босиб чиқарилган.Буюк Француз инқилобининг энг муҳим ҳужжати – Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси биринчи маротаба инсоннинг шахсий ҳуқуқларини белгилаб берган. Унинг асосига ҳар бир инсон ва фуқаро туғилганидан унга мансуб бўлган тенг ҳуқуқлилик ва эркинлик концепцияси қўйилган. Инсон ва фуқаронинг табиий ҳуқуқлари сифатида шахс эркинлиги, сўз эркинлиги, эътиқод эркинлиги, зулмга қаршилик кўрсатиш ҳуқуқи эълон қилинган.
Ушбу Декларация ҳозирги пайтда ҳам Франция конституциявий ҳуқуқининг негизини ташкил этади. 1958 йил 4 октябрда у Франция Конституцияси томонидан тасдиқланган. 1971 йил 16 июлда эса Франциянинг Конституциявий кенгаши «Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси»ни ҳуқуқий жиҳатдан мажбурий ҳужжат деб эътироф этди. 2003 йилда «Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси» ЮНЕСКОнинг 1992 йилда таъсис этилган Умумжаҳон ҳужжатлар меросини ҳимоя қилиш бўйича дастури – «Тинчлик хотираси»га киритилган.1789 йил 25 сентябрда Жеймс Медисон АҚШ Конгреcсининг биринчи чақириғи мажлисида мамлакат Конституциясига биринчи ўнта тузатиш киритиш таклифини киритган. Бу Ҳуқуқлар тўғрисидаги билль номини олган. Унинг 1-4-тузатишлари инсон ва фуқаронинг асосий ҳуқуқлари ва эркинликларини мустаҳкамлаб қўйган, 5-10-тузатишлар эса уларни амалга ошириш механизмларини таъминлаган. Ҳуқуқлар тўғрисидаги билль 1791 йил 15 декабрда кучга кирган. Унда биринчи маротаба АҚШ фуқаросининг ҳуқуқий мақоми ҳамда илк маротаба конституциявий қонунчиликда фуқаролик ҳуқуқлари ва эркинликларига амал этилиши устидан федерал даражада назорат қилиш вазифалари белгилаб қўйилган. Биллда шунингдек биринчи навбатда қонунчилик органлари учун тақиқлар ва чегараланишлар кўрсатилган.
Қарши туманлараро маъмурий
суди судья ёрдамчиси Й.Шомуродов